Zrozumieć Rosję przez kino: filmy, które warto obejrzeć przed podróżą

Przyznaj się: prawie wszystko, co myślisz, że wiesz o Rosji, opowiedział ci jakiś film. A jeśli zrobiło go Hollywood, Rosjanin najpewniej był tym złym: bokserem, który nic nie czuje, szpiegiem z metalicznym akcentem, mafiosem ze złotym łańcuchem. Zanim jeszcze postawimy stopę w tym kraju, mamy w głowie karykaturę.

W tym artykule proponuję coś odwrotnego: osiem filmów, które pomogą ci zrozumieć prawdziwą Rosję — zwykłych ludzi, małych kuchni i długich zim — i podpowiadam, gdzie obejrzeć je za darmo i z napisami. A że to blog podróżniczy, mówię też, gdzie kręcono każdy z nich, gdybyś chciał odwiedzić te miejsca w czasie wyjazdu.

Dlaczego w Hollywood Rosjanie prawie zawsze są tymi złymi

Ten stereotyp nie powstał przypadkiem. W czasie zimnej wojny Związek Radziecki był idealnym wrogiem ideologicznym, a Hollywood zrobiło z niego katalogowego złoczyńcę: kogoś, kogo amerykański bohater zawsze w końcu pokonuje. Iwan Drago, radziecki bokser z Rocky’ego IV (1985), to podręcznikowy przykład: bezduszna, nafaszerowana dopingiem, milcząca maszyna przeciwko sercu dobrego bohatera.

Ciekawe, że mur berliński upadł w 1989 roku, ZSRR zniknął w 1991… a klisza nie odeszła razem z nim. Rosjanie dalej byli dyżurnymi złymi: mafia z Johna Wicka (2014), złoczyńcy z połowy filmów o Bondzie, radziecka inwazja w Czerwonym świcie (Red Dawn), rosyjski wątek w Stranger Things. Dlaczego przetrwał? Głównie z wygody handlowej: robienie z Rosjan czarnych charakterów wywoływało bardzo mało protestów w porównaniu z innymi grupami i pozwalało filmom trafić do prawie każdej publiczności, nie drażniąc nikogo ważnego.

Istnieje nawet wizualna gramatyka „złego Rosjanina”: szaroniebieski filtr, wrażenie, że zawsze jest zima, wymienne imiona (Iwan, Borys, Dymitr), potężny i chłodny facet albo wysoka, niebezpieczna agentka. W kinie anglojęzycznym Rosjanin prawie nigdy nie jest zwykłym człowiekiem: to szpieg, gangster, żołnierz, zagrożenie. Dokładnie odwrotnie niż w filmach poniżej, gdzie wreszcie pojawiają się zwyczajni ludzie, których karykatura wymazuje.

Codzienna Rosja, ta od duszy

Zaczynam od tych, które najłatwiej pokochać. To komedie i dramaty, które w swoim czasie obejrzał pół kraju i które dziś możesz obejrzeć za darmo: Mosfilm, wielka radziecka wytwórnia, legalnie wrzucił setki swoich klasyków na YouTube. Przy każdym zostawiam odtwarzacz. Trik językowy: wiele ma napisy po angielsku; jeśli wolisz po polsku, kliknij ikonę CC, potem koło zębate i wybierz „Automatyczne tłumaczenie” → polski. I uwaga o ocenach: podaję ocenę z IMDb, ale na Kinopoisku — „rosyjskim IMDb”, gdzie głosują głównie rosyjscy widzowie — prawie wszystkie te klasyki mają jeszcze wyższe noty, niemal zawsze powyżej 8.

Moskwa nie wierzy łzom (1980)

Jeśli masz obejrzeć tylko jeden, niech to będzie ten. Opowiada o trzech przyjaciółkach, które przyjeżdżają do Moskwy jako dwudziestolatki z głową pełną marzeń, i towarzyszy im przez dwie dekady: miłość, dzieci, rozczarowania, awans społeczny. W 1981 roku dostał Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego i uchodzi za film, który najlepiej pokazuje „rosyjską duszę”; mówi się, że prezydent Reagan oglądał go kilka razy przed spotkaniem z Gorbaczowem.

Reżyseria: Władimir Mieńszow · 8,0 w IMDb · kręcony w Moskwie. Strona w IMDb

Ironia losu (1976)

To THE film sylwestrowy w Rosji: miliony ludzi oglądają go co roku 31 grudnia, tak jak w Polsce „Kevina samego w domu” w święta. Punkt wyjścia to genialny żart z radzieckiej urbanistyki: mężczyzna upija się w Moskwie, przez pomyłkę ląduje w samolocie do Leningradu i, ponieważ wszystkie bloki były identyczne, jego klucz otwiera mieszkanie bliźniaczo podobne do jego własnego… w którym mieszka ktoś inny. Komedia romantyczna, melancholijna i bardzo radziecka.

Reżyseria: Eldar Riazanow · 8,0 w IMDb · akcja między Moskwą a Leningradem (dzisiejszym Petersburgiem). Strona w IMDb

https://www.youtube.com/watch?v=r6I3q7uAWWc

Brylantowa ręka (1969)

Jedna z najbardziej lubianych komedii w historii Rosji: całkiem zwyczajny ojciec rodziny jedzie w rejs, łamie rękę w zagranicznym porcie i nieświadomie zostaje „kurierem” bandy przemytników, która chowa brylanty w jego gipsie. Slapstick, piosenki, które każdy Rosjanin zna na pamięć, i humor, który nie starzeje się z czasem. Najlepsze dla ciebie jako podróżnika: sporą część nakręcono na wybrzeżu Morza Czarnego, w okolicach Soczi, gdzie dziś stoi nawet pomnik jego bohaterów.

Reżyseria: Leonid Gajdaj · 8,2 w IMDb · kręcony w Soczi i okolicach. Strona w IMDb

Wielkie kino autorskie

Jeśli chcesz sięgnąć głębiej, tu jest Rosja, która aspiruje do dzieła sztuki. To filmy długie, powolne i wymagające, ale zostają w człowieku na długo. Oba są Andrieja Tarkowskiego, prawdopodobnie najbardziej podziwianego za granicą rosyjskiego reżysera, a Mosfilm ma je na YouTube z napisami w kilku językach!

Andriej Rublow (1966)

Portret XV-wiecznego malarza ikon, który służy do opowiedzenia całej średniowiecznej Rusi: wojujących książąt, najazdów tatarskich, siły Cerkwi, głodu i wiary. Tarkowski nakręcił go w prawdziwych miejscach, które dziś możesz odwiedzić: we Włodzimierzu, Suzdalu, przy cerkwi Opieki Matki Bożej nad Nerlą, w Pskowie… niemal na całym Złotym Pierścieniu. W Suzdalu stoi nawet pomnik reżysera z widokiem na krajobraz, który filmował.

Reżyseria: Andriej Tarkowski · 8,0 w IMDb · kręcony na Złotym Pierścieniu. Jak zwiedzać te miasta, opisuję w przewodniku po Złotym Pierścieniu Rosji. Strona w IMDb

Stalker (1979)

Filozoficzne science fiction, żadnych statków kosmicznych i laserów. Przewodnik, „stalker”, prowadzi dwóch mężczyzn — pisarza i naukowca — przez „Zonę”, zakazany i niebezpieczny teren, na którym podobno jest pokój spełniający najgłębsze życzenia. Hipnotyzujący, niepokojący i jeden z najbardziej wpływowych filmów w historii. Ciekawostka dla podróżników: „Zona” to nie Rosja, tylko ruiny przemysłowe nad rzeką Jägala, niedaleko Tallina, w Estonii.

Reżyseria: Andriej Tarkowski · 8,1 w IMDb · kręcony w Estonii. Strona w IMDb

Rosja, po której możesz przejść się sam

Tych trzech nie ma (za darmo) na kanale Mosfilmu, ale je dodaję, bo ich plenery należą do najbardziej rozpoznawalnych w kraju: jeśli jedziesz do Petersburga albo do rosyjskiej Arktyki, spojrzysz na nie innymi oczami.

Rosyjska arka (2002)

Najbardziej szalony wyczyn techniczny w historii kina: półtorej godziny nakręcone za jednym razem, w jednym ujęciu bez cięć, w Ermitażu. Kamera przemierza 33 sale dawnego Pałacu Zimowego, a przed nią przesuwają się trzy stulecia rosyjskiej historii, z ponad 2000 statystów i końcowym balem, od którego włos się jeży. Jeśli wybierasz się do Ermitażu, obejrzenie go wcześniej to najlepsze możliwe przygotowanie.

Reżyseria: Aleksandr Sokurow · 7,3 w IMDb · kręcony w całości w Ermitażu. Przewodnik po zwiedzaniu: Ermitaż w Petersburgu. Strona w IMDb

Brat (1997)

Najbardziej surowy i szczery portret Rosji lat 90. Danila, chłopak wracający z wojska, przyjeżdża do Petersburga i za sprawą brata wpada w świat przestępczy. Film nakręcono za grosze (dosłownie 10 000 dolarów) w prawdziwych mieszkaniach i na ulicach miasta — także na cmentarzu luterąskim na Smoleńsku, na Wyspie Wasiljewskiej — i dlatego tak bardzo czuć w nim prawdę. W Rosji to film absolutnie kultowy.

Reżyseria: Aleksiej Bałabanow · 7,8 w IMDb · kręcony w Petersburgu. Żeby się zorientować w mieście, zajrzyj do moich artykułów o Petersburgu. Strona w IMDb

Lewiatan (2014)

Mechanik walczy ze skorumpowanym merem, który chce mu odebrać dom, a historia stopniowo zmienia się w tragedię o biblijnych rozmiarach. Nominowany do Oscara, nagrodzony w Cannes i Złotym Globem, jest ciężki, ale jego najważniejszym bohaterem jest krajobraz: kręcono go w Teriberce, arktycznej wiosce rybackiej na Półwyspie Kolskim, około 120 km od Murmańska. Po premierze Teriberka stała się celem podróżników, którzy przyjeżdżają zobaczyć jej plaże, osiadłe na brzegu statki i słynny szkielet wieloryba.

Reżyseria: Andriej Zwiagincew · 7,6 w IMDb · kręcony w Teriberce (obwód murmański). Jak tam dotrzeć, opisuję w przewodniku po wycieczkach z Murmańska. Strona w IMDb

Mosfilm: największa wytwórnia w Rosji (i jej darmowy kanał na YouTube)

Prawie wszystkie klasyki z tej listy powstały w Mosfilmie, wytwórni założonej w latach dwudziestych, która jest dla Rosji tym, czym wielkie studia Hollywood dla Stanów Zjednoczonych. Dobra wiadomość dla ciebie: jej oficjalny kanał na YouTube ma ponad tysiąc filmów radzieckich i rosyjskich, odrestaurowanych i darmowych, wiele z napisami (prawie wszystkie po angielsku, niektóre w innych językach). To chyba najlepszy legalny sposób, żeby najeść się rosyjskiego kina, nie ruszając się z kanapy.

Znajdziesz tam dużo więcej, niż mieści się na tej liście: Wojnę i pokój, ekranizację Tołstoja w reżyserii Siergieja Bondarczuka, która zdobyła Oscara i była najdroższym filmem w historii kina radzieckiego; Solaris, drugie arcydzieło science fiction Tarkowskiego (na podstawie powieści Stanisława Lema); czy Pancernik Potiomkin Eisensteina, ze sceną na schodach, którą kopiowano tysiąc razy. Kanał anglojęzyczny to @Mosfilm_eng. A jeśli ciekawi cię sama wytwórnia — można ją zwiedzać w Moskwie — opisuję to w artykule o zwiedzaniu Mosfilmu.

Kinopoisk: „rosyjskie IMDb” (i dlaczego cię to interesuje)

Jeśli kiedyś będziesz rozmawiać o kinie z Rosjaninem, prędzej czy później usłyszysz coś w stylu „ma 8,5 na Kinopoisku”. Kinopoisk to najpopularniejszy serwis filmowy w Rosji: zaczął w 2003 roku jako baza danych w stylu IMDb — karty filmów, zwiastuny, recenzje, oceny użytkowników — a dziś, w rękach Yandexa („rosyjskiego Google”), jest też platformą streamingową, czymś pomiędzy IMDb a Netfliksem.

Dlaczego o tym mówię? Bo jego oceny lepiej oddają gust rosyjskiej publiczności, zwłaszcza przy kinie radzieckim i lokalnych produkcjach: komedia, która w IMDb ma 8, na Kinopoisku może mieć prawie 8,5. Żeby odkryć, jakie filmy Rosjanie naprawdę uwielbiają, to najlepszy kompas. Uwaga: część streamingowa działa tylko w Rosji, z Polski potrzebowałbyś VPN-a. Bazę danych można za to przeglądać skądkolwiek.

Dla podróżników: gdzie poczuć kino w Moskwie

Jeśli podróżujesz i kochasz kino, Moskwa ma dwa przystanki, których pewnie nie ma w twoim przewodniku, a do tego są w tym samym miejscu: na terenie WDNCh, ogromnego parku wystawowego z czasów radzieckich, który sam w sobie jest atrakcją.

Muzeum Kina (Muziej Kino)

Ponownie otwarte w 2017 roku w pawilonie nr 36 na WDNCh, to raj dla kinomana: oryginalne plakaty, stare kamery, kostiumy, osobiste przedmioty reżyserów i kolekcja około 169 000 eksponatów, która opowiada historię rosyjskiego kina od XIX wieku. Ma trzy sale, w których co tydzień wyświetla się radzieckie klasyki, i strefę dla dzieci. W poniedziałki zamknięte.

Sojuzmultpark i Czeburaszka

Kilka kroków dalej, w pawilonie nr 7, jest Sojuzmultpark, multimedialny park Sojuzmultfilmu, legendarnego radzieckiego studia filmów animowanych. To królestwo kultowych postaci, takich jak Czeburaszka czy wilk z „Wilka i Zająca” („Nu, pogodi!”), którego w Polsce zna niejedno pokolenie: 18 interaktywnych atrakcji, strefy 3D i warsztaty, na których zrobisz własną kreskówkę. Świetny plan, jeśli podróżujesz z dziećmi. Wszystko, co oferuje ten teren, opisuję w przewodniku po WDNCh.